Spadek – nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – zmiany w prawie spadkowym

Ustawą z dnia 20 marca 2015r. o zmianie ustawy – Kodeks Cywilny i niektórych innych ustaw, która zaczęła obowiązywać w dniu 18 października 2015r. został uchylony art. 1016 k.c., polecający wyprowadzić korzystne skutki prawne dla spadkobierców, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia w kwestii przyjęcia spadku.

Art. 1016 k.c. stanowił, iż: „Jeżeli jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.”. Tworzył on ważną dla prawa spadkowego fikcję prawną, z której mogli skorzystać spadkobiercy w sytuacji, gdy przyjęli spadek, nie wiedząc, że składa się w głównej mierze z długów i zobowiązań, a faktyczny jego bilans jest ujemny. Wtedy jeżeli pozostawał jeszcze choć jeden spadkobierca, który nie złożył jeszcze oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, nie upłynął dla niego sześciomiesięczny termin liczony od dnia, w którym dowiedział się o tytule powołania do dziedziczenia, poprzez złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza mógł uwolnić pozostałych spadkobierców od długów spadkowych. Oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza przez jednego ze spadkobierców, rozciągało bowiem swoje skutki na pozostałych spadkobierców.

Z dniem 18 października 2015r. wspomniany przepis przestał obowiązywać. Jednak w związku z wprowadzeniem obowiązującej od dnia 18 października 2015r. regulacji zawartej w zmienionym art. 1015 § 2 k.c., ustanawiającej zasadę jednolitej fikcji przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, poprzednie rozwiązanie stało się bezprzedmiotowe.

Innymi słowy obowiązuje teraz reguła odwrotna, albowiem w przypadku niezłożenia oświadczenia spadkowego przez spadkobierców w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedzieli się o tytule swego powołania do dziedziczenia, przyjmuje się, że wszyscy przyjmują oni spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Tak stanowi art. 1015 k.c. „§ 1. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. § 2. Brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.”.

Wprowadzenie tej zasady lepiej chroni spadkobierców przed długami spadkodawcy, o których nie wiedzieli lub wiedzieć nie mogli. Warto podkreślić, że zmiana ta jest jednym z pozytywnych aspektów członkostwa w Unii Europejskiej. Rozwiązanie zostało wprowadzone na skutek procesu ujednolicania prawa spadkowego w państwach należących do Unii Europejskiej i trzeba je ocenić jednoznacznie pozytywnie. W praktyce zdarzało się bowiem wiele sytuacji, w których spadkobiercy musieli spłacać często wysokie zobowiązania spadkodawcy. Na marginesie warto dodać, iż ww. przepisy weszły w życie w niedzielę, albowiem terminy legislacyjne nie są liczone wg zasad ustanowionych dla obliczania terminów w kodeksie cywilnym i dzień wolny od pracy może być dniem początku lub końca biegu terminu, a w tym wypadku dniem wejścia ustawy w życie.

Pojawia się jednak pytanie, która z wyżej wymienionych reguł obowiązuje w stosunku do spadków otwartych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej. (śmierć spadkowdawcy jest datą otwarcia spadku). Zgodnie z art. 6 Ustawy z dnia 20 marca 2015r. o zmianie ustawy – Kodeks Cywilny i niektórych innych ustaw (czyli ustawy nowelizującej): „Przepisów ustawy zmienianej w art. 1 (są to właśnie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące materii prawa spadkowego), w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, nie stosuje się do spadków otwartych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy.”. Dniem otwarcia spadku jest dzień śmierci spadkodawcy. Zatem, jeśli spadkodawca zmarł przed dniem 18 października 2015r., to postępowanie spadkowe będzie prowadzone wg stanu prawnego sprzed wejścia w życie ustawy nowelizującej. Oznacza to, że wówczas art. 1016 k.c. będzie miał w tych sprawach zastosowanie i tym samym, żeby ochronić się przed przyjęciem długów spadkodawcy, należy w ciągu 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania do dziedziczenia złożyć przed sądem lub notariuszem oświadczenie o przyjęciu spadku za dobrodziejstwem inwentarza. W ten sposób zapewnimy, że także ewentualni pozostali spadkobiercy będą chronieni przed przyjęciem długów spadkodawcy.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkodawcy wyłącznie do wartości stanu czynnego (aktywa) faktycznie otrzymanego spadku. Dla spadkobiercy jest to sytuacja korzystna, ponieważ będzie odpowiadał tylko do tej właśnie wartości majątku spadkowego, a nigdy ponad tę wartość. Jeżeli zatem spadkodawca pozostawi nieruchomość o wartości 60 000 zł, ale także i niespłacony kredyt na kwotę 150 000 zł, to zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, w przypadku gdy brak oświadczenia co do spadku, spadkobierca dziedziczy spadek z dobrodziejstwem inwentarza, czyli długi spadkowe będą ewentualnie musiały zostać spłacone wyłącznie do wysokości spadku (w ww. przykładzie spadkobierca będzie musiał spłacić kredyt do kwoty 60 000 zł)

Natomiast dotychczas w wypadku niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku, spadkobierca dziedziczył spadek w całości, a w konsekwencji całym swoim własnym majątkiem odpowiadał za długi (w tym przypadku za kredyt, który musiał spłacić w całości).

Na koniec należy wspomnieć o prywatnym wykazie inwentarza

Do dnia 18.10.2015 r. przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza Sąd obligatoryjnie wydawał postanowienie nakazujące sporządzić spis inwentarza, czyli ustalenie stanu majątku spadkowego, przez komornika lub inny organ (np właściwy urząd skarbowy). Wykonując spis inwentarza komornicy nierzadko korzystali z pomocy biegłych rzeczoznawców w celu dokonania wyceny aktywów spadkowych, a w konsekwencji koszt takiego spisu mógł wynieść nawet kilka tysięcy złotych. Nowe rozwiązania pozwalają znacznie ograniczyć te koszty.

Dlaczego i w jaki sposób? O tym już w kolejnym wpisie.